(On)partijdige deskundige

Het Tijdschrift voor agrarisch recht heeft in mei 2025 het artikel ‘Magna Carta’ gepubliceerd. De schrijver – mr. M.S.A. van Dam, voorzitter van het pachthof – noemt het grote voordeel van deskundigen in de pachtkamers. Hij gaat blindelings uit van hun onpartijdigheid. De praktijk is weerbarstiger.

Achtergrond

Nederland kent geen lekenrechtspraak. In pachtkamers hebben echter ook deskundige leden zitting vanwege hun kennis, zoals agrariërs of rentmeesters die verpachters vertegenwoordigen. Zij zijn volgens Van Dam onafhankelijk en behartigen geen enkel belang. Bij pachtzaken beschikken deze colleges over relevante ervaring, wat nuttig is bij behandelingen. 

Pachtkamers behandelen uitsluitend pachtovereenkomsten, maar beschikken over kennis van het algemene burgerlijk recht. Zaken uit het zaken-, erf- en vermogensrecht komen regelmatig voor. Het is niet vastgesteld waarom een kantonrechter, eventueel bijgestaan door twee deskundigen, niet in staat zou zijn om geschillen met agrarische aspecten te beoordelen. Er zijn verschillende situaties waarin agrarische expertise van belang kan zijn, zoals bij zaken over de non-conformiteit van landbouwwerktuigen of materialen, agrarische burenrechtelijke kwesties, geschillen binnen agrarische maatschappen en andere samenwerkingsvormen, evenals conflicten met agrarische toeleveranciers, afnemers of kredietverschaffers. In deze gevallen kan agrarische expertise bijdragen aan zowel een inhoudelijke beoordeling als een efficiënte afhandeling, dankzij aanwezige deskundigheid.

In pachtkamers zitten geen leden die andere marktpartijen dan eigenaren en pachters vertegenwoordigen. Volgens Van Dam is het onwaarschijnlijk dat eigenaren en pachters benadeeld worden: deskundige leden handelen onafhankelijk. Als een partij het niet eens is met de uitspraak, kan die weigeren akkoord te gaan met de pachtkamer, net zoals dat mogelijk is bij de kantonrechter.

Volgens Van Dam biedt de aanstaande herziening van het pachtrecht een uitstekende gelegenheid om de regelgeving zodanig aan te passen, dat partijen in onderling overleg kunnen besluiten om agrarische, niet-pacht gerelateerde geschillen ter beoordeling aan de pachtkamer voor te leggen.

De rol van de rentmeester als (deskundig) lid

Verpachters laten zich doorgaans vertegenwoordigen door rentmeesters als deskundig lid in grond- en pachtkamers. De BLHB stelt kritische vragen bij deze vorm van vertegenwoordiging en we vinden het onze taak om zorg te dragen voor een zorgvuldig procesverloop.

Rentmeesters geven aan in pachtzaken de belangen van zowel verpachter als pachter te behartigen. Hun omzet en opdrachten in pachtzaken zijn echter hoofdzakelijk afhankelijk van verpachters. Hierdoor is het logisch dat rentmeesters veelal optreden als (deskundig) lid namens de verpachters. Wie betaalt, die bepaalt.

De deskundigheid van rentmeesters staat niet ter discussie; naast een gedegen opleiding vormt pachtbeheer een wezenlijk onderdeel van hun dagelijkse werkzaamheden. Daarbij beschikken rentmeesters over een uitgebreid netwerk en zijn de meeste aangesloten bij de Nederlandse Vereniging van Rentmeesters. Op basis van deze kwalificaties kan geconcludeerd worden dat de rentmeester geschikt is als lid van de grond- en pachtkamer.

Nadelen

De deskundigheid van de rentmeester overstijgt doorgaans die van het lid namens de pachter. Het betreffende lid is veelal een agrariër met affiniteit met pacht; niet alle vertegenwoordigers namens pachters zijn zelf volwaardig pachter.

De NVR hanteert voor haar leden een gedragscode, waarbij het onder meer ter discussie staat of rentmeesters onafhankelijk als lid binnen in de pacht- en grondkamer kunnen functioneren. Er geldt een verplichting om collega’s te informeren als zij bij een zaak betrokken zijn. Daarnaast bestaan er verschillende samenwerkingsverbanden tussen rentmeesterskantoren. Soms hebben leden van twee van zulke rentmeesterskantoren zitting in dezelfde grond- en pachtkamer, waarbij het voorkomt dat de ene partij procedeert in een zaak die door de andere wordt beoordeeld.

Bij zaken waarin een NVR-lid (rentmeester) een persoonlijk belang heeft, is deelname aan de behandeling uitgesloten. Deze regel wordt zorgvuldig nageleefd; de integriteit van de rentmeester speelt hierbij een belangrijke rol. Desondanks wordt dit waarborgmechanisme door externen vaak niet als zodanig herkend.

Een voorbeeld betreft een rentmeester, ook lid van de grondkamer, die meerdere zaken bij de grondkamer onder behandeling heeft. Hoewel hij als lid niet betrokken is bij de behandeling van deze zaken, kan bij de pachter de indruk ontstaan dat er achter de schermen overleg plaatsvindt met andere leden.

Het is opmerkelijk dat voor de benoeming van pachters als lid van het Pachthof of de Centrale Grondkamer ongewenst wordt geacht dat zij lid zijn van een organisatie, terwijl dit criterium niet geldt voor rentmeesters die lid zijn van de NVR.

De verschuiving van een vertegenwoordiger namens pachters in de Centrale Grondkamer en het Pachthof naar de positie namens verpachters roept vragen op. Hoewel dit intern wellicht goed te verklaren is, verdient het de aandacht of deze persoon eerder wel op de juiste positie zat.

Transparantie en duidelijkheid

De werkwijze, instructies en benoemingsprocedures voor (deskundige) leden van de grond- en pachtkamers zijn niet altijd even transparant of inzichtelijk. De BLHB acht het van belang dat de procedures rondom de benoeming van (deskundige) leden beter worden toegelicht.

Het voorkomen van onduidelijkheid over deze werkwijze en de uitspraken van de grond- en pachtkamers vereist bijzondere aandacht om iedere schijn van partijdigheid te vermijden.

Het bestuur van de BLHB beoogt hierover een dialoog tot stand te brengen en zal dit vraagstuk onder de aandacht brengen bij de ministeries van LVVN en Justitie. Het uiteindelijke doel is het waarborgen van duidelijkheid en transparantie rond de benoemingen.

Bron: Tijdschrift voor Agrarisch recht, uitgave 2025, Magna Carta , mr. M.S.A. van Dam.